Εξοπλισμοί Πυροβολικού

mail Home Page

Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-1922



 

Στην παρούσα υποενότητα παρουσιάζονται οι τύποι των πυροβόλων που είναι γνωστό ότι χρησιμοποιήθηκαν από τους δύο στρατούς στην Εκστρατεία. Σκοπός είναι να δοθούν βασικά ποιοτικά χαρακτηριστικά, προκειμένου να κατανοηθούν οι επιχειρησιακές δυνατότητες που παρείχαν στους δύο αντιπάλους το υλικό του πυροβολικού τους. Για το λόγο αυτό η παρουσίαση επικεντρώνεται κυρίως στις επιδόσεις των πυροβόλων και όχι στην τεχνική τους περιγραφή.

Επισημαίνεται ότι στην υποενότητα αυτή δεν παρουσιάζεται η δομή και η αριθμητική ισχύς των δύο στρατών σε πυροβολικό, αφού αυτά αποτελούν αντικείμενο άλλης υποενότητας.

 

Ελληνικό Πυροβολικό

 

Πυροβόλο

 

  Κατηγορία*

    Τύπος**  

  Παρατηρήσεις  

Ορειβατικό Πυροβόλο Σνάιντερ-Ντυκρέτ 65 χλστ., Υπόδειγμα 1906

(Schneider-Ducrest Canon de 65mm Montagne, Modele 1906) 

    Ελαφρύ Ορειβατικό Βασικός τύπος

Ορειβατικό Πυροβόλο Σνάιντερ-Δαγκλής 75 χλστ., Υπόδειγμα 1906/1912

(Schneider-Danglis Canon de 75mm Montagne, Modele 1906/1912) 

Ελαφρύ Ορειβατικό Βασικός τύπος

Ορειβατικό Πυροβόλο Κρουπ 75 χλστ., Υπόδειγμα 1904

(Krupp 7,5 cm Gebirgskanone M. 04)

Ελαφρύ Ορειβατικό Δευτερεύων τύπος

Ορειβατικό Πυροβόλο Έρχαρτ 77 χλστ., Υπόδειγμα 1915

(Erhardt 7,7 cm Gebirgskanone, Model 1915)

Ελαφρύ Ορειβατικό

Δευτερεύων τύπος

Πεδινό Πυροβόλο Σνάιντερ-Κανέ 75 χλστ., Υπόδειγμα 1906

(Schneider-Canet Canon de 75mm, Modèle 1914)

Ελαφρύ Πεδινό Βασικός τύπος

Πεδινό Πυροβόλο Κρουπ 75 χλστ., Υπόδειγμα 1903/1910/1911

(Krupp 7,5 cm Feldkanone M. 03/10/11)

Ελαφρύ Πεδινό Δευτερεύων τύπος

Ορειβατικό Οβιδοβόλο Σκόντα 105 χλστ. Υπόδειγμα 1916(T)

 
Μέσο  Ορειβατικό Δευτερεύων τύπος

Πυροβόλο Ντε Μπανζ 120 χλστ., Υπόδειγμα 1878

(Canon de 120 mm modèle 1878 du système de Bange)

Βαρύ Τοπομαχικό Βασικός τύπος

Βαρύ Οβιδοβόλο Άρμστρογκ "6 δαχτύλων", Υπόδειγμα 1895

(Ordnance BL 6 inch 30 cwt Howitzer)

Βαρύ Τοπομαχικό Βασικός τύπος

Βαρύ Πεδινό Οβιδοβόλο Σκόντα 150 χλστ., Υπόδειγμα 1914/16

(Skoda 15 cm schwere Feldhaubitze M. 14/16)

Βαρύ Πεδινό Δευτερεύων τύπος

 

* Ο χαρακτηρισμός "Ελαφρύ", "Μέσο", "Βαρύ" οφείλεται στον ίδιο τον Ελληνικό Στρατό, έγινε βάσει του διαμετρήματος, και συχνά διαφέρει από άλλους στρατούς - και κυρίως μεγαλυτέρους - αφού αυτοί είχαν ευρύτερο φάσμα πυροβόλων. Έτσι, πχ, το οβιδοβόλο Armstrong χαρακτηριζόταν "βαρύ" στον Ελληνικό Στρατό ενώ ο βρετανικός το χαρακτήριζε "μέσο". 

** Ο χαρακτηρισμός "ορειβατικό" αποδιδόταν σε πυροβόλα που είχαν σχετικά μικρό βάρος και, κυρίως, ήταν σχεδιασμένα ώστε να λύονται και να αρμολογούνται ταχέως και να μεταφέρονται λυμένα σε μικρούς φόρτους.

    Ο χαρακτηρισμός πυροβόλων ως "πεδινών" αποτελεί για τον Ελληνικό Στρατό μια μεταφραστική παρεξήγηση που καθιερώθηκε και διαρκεί μέχρι σήμερα. Αποτελεί ατυχή απόδοση του όρου "artillerie de campagne" ή "field artillery" ή "Feldartillerie" (πυροβολικό "εκστρατείας" ή "πεδίου μάχης") και αναφέρεται σε - ιππήλατα παλαιότερα - πυροβόλα που είχαν επαρκή ευκινησία ώστε να ακολουθούν τις μονάδες ελιγμού στο πεδίο της μάχης κατά τις κινήσεις τους και να τις υποστηρίζουν.

   Ο χαρακτηρισμός πυροβόλων ως "τοπομαχικών" αφορούσε πυροβόλα που δεν είχαν επαρκή ευκινησία για να ακολουθούν τις μονάδες ελιγμού στο πεδίο της μάχης και συνήθως χρησιμοποιούνταν είτε από σταθερές φρουριακές θέσεις, είτε εναντίον αυτών, αφού είχαν καταφθάσει εκεί αργότερα και ανεξάρτητα από τους μάχιμους σχηματισμούς (και το "πυροβολικό εκστρατείας") του οικείου στρατού.

 

Κεμαλικό Πυροβολικό* 

Αν ακόμη και η ανασύσταση της εικόνας του εξοπλισμού του Ελληνικού Πυροβολικού κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία είναι κάπως προβληματική, τουλάχιστον σε ότι αφορά συγκεκριμένους τύπους πυροβόλων που χρησιμοποιήθηκαν σε περιορισμένο αριθμό και περιήλθαν στην κυριότητα του ΕΣ μέσω της κυρίευσης εξοπλισμού αντιπάλων, η αντίστοιχη προσπάθεια για το κεμαλικό πυροβολικό αποτελεί πραγματικό γρίφο. Η δυσκολία για το τουρκικό πυροβολικό οφείλεται στους εξής λόγους:

Παρά τις μεγάλες δυσκολίες που έχει το εγχείρημα, επιχειρείται εδώ μια απόπειρα ανασύνθεσης του εξοπλισμού του κεμαλικού πυροβολικού. Η απόπειρα αυτή θα βασιστεί σε ορισμένα βέβαια και συγκεκριμένα δεδομένα, σε κάποιες λιγότερο βέβαιες ή συγκεκριμένες πληροφορίες, καθώς και σε ορισμένες εύλογες υποθέσεις. Στον βαθμό που ένα μέρος της εικόνας δεν προέρχεται από σαφείς  και αξιόπιστες πληροφορίες αλλά αποτελεί συναγωγή, η συνολική εικόνα που δίνεται παραμένει μια υπόθεση, έστω και ισχυρή, που ενδέχεται στο μέλλον να τροποποιηθεί εν όψει νέων δεδομένων.

Τα Βασικά Δεδομένα

Η προσπάθεια ανασύνθεσης του κεμαλικού πυροβολικού θα βασιστεί στα υπάρχοντα δεδομένα, τα οποία είναι:

  1. Τα βασικότερα εν χρήσει υποδείγματα πυροβόλων από το οθωμανικό πυροβολικό.
  2. Τα υφιστάμενα φωτογραφικά τεκμήρια
  3. Οι διάσπαρτες πληροφορίες για αγορές πυροβόλων από το Οθωμανικό κράτος (σχετικά ασφαλείς) και τη μεταβίβαση πυροβόλων κατά τη διάρκεια του Α΄ΠΠ (λιγότερο ασφαλείς)
  4. Τουρκικές ιστορικές αναφορές στη σύνθεση του κεμαλικού πυροβολικού, σε διάφορες φάσεις της Μικρασιατικής Εκστρατείας.

Επισημαίνεται ότι η προσπάθεια ανασύνθεσης του κεμαλικού πυροβολικού στην παρούσα φάση αφορά την "τελική" σύνθεσή του, που είχε διαμορφωθεί τον Αύγουστο του 1922, και που διαφέρει σημαντικά από τη σύνθεση προηγουμένων φάσεων.

Η βασική διαδικασία δημιουργίας του Κεμαλικού Πυροβολικού

Πως δημιουργήθηκε το κεμαλικό πυροβολικό, από έναν στρατό που είχε, σχεδόν, αφοπλιστεί και έφτασε μέσα σε τρία έτη να έχει ποσοτικά ισάξιο και ποιοτικά ανώτερο πυροβολικό από το ελληνικό;

 

Η πρώτη σελίδα από τους όρους της

Ανακωχής του Μούδρου, όπου ήδη φαίνεται η άδεια

διατήρησης οθωμανικού στρατού

Σύμφωνα με τους όρους της Ανακωχής του Μούδρου, ο οθωμανικός στρατός αφ΄ενός μειωνόταν από την πολεμική του σύνθεση περίπου στο επίπεδο της προπολεμικής, αφ΄ετέρου η δύναμη του πυροβολικού του μειωνόταν, καθώς επιτρεπόταν μόνον μεραρχιακό πυροβολικό, και αυτό μάλλον περιορισμένο με μία μοίρα των οκτώ (8) πυροβόλων ανά μεραρχία. Το υπόλοιπο πυροβολικό (δηλαδή, το υπόλοιπο μεραρχιακό πυροβολικό, το βαρύ πυροβολικό καθώς και το φρουριακό-τοπομαχικό – υπό την ευρεία έννοια "στατικό") θα έπρεπε να συγκεντρωθεί υπό την εποπτεία των στρατιωτικών αντιπροσώπων της Εγκάρδιας Συμμαχίας σε συγκεκριμένα σημεία διάσπαρτα στην επικράτεια του οθωμανικού κράτους, να "αχρηστευθεί" και να παραμείνει εκεί επιτηρούμενο. Από τη διαδικασία αυτή προέκυψε, ήδη, ο πρώτος πυρήνας του κεμαλικού πυροβολικού: Τα πυροβόλα του οθωμανικού στρατού που αφέθηκαν σε λειτουργία και σταδιακά ετέθησαν υπό τον έλεγχο των κεμαλικών, καθώς και από τις δυνάμεις του Καζίμ Καραμπεκίρ (XV ΣΣ) που αφ΄ενός αρνήθηκε να παραδώσει τον προβλεπόμενο από την ανακωχή οπλισμό, αφ΄ετέρου βοήθησε στην απόκρυψη εξοπλισμού που θα όφειλε να παραδοθεί.

Ο δεύτερος μηχανισμός ενίσχυσης του κεμαλικού πυροβολικού που ακολούθησε υπήρξε η ανάκτηση πυροβόλων από τα στρατόπεδα φύλαξής τους, όπου θα έπρεπε προηγουμένως να έχουν "καταστραφεί". Επισημαίνεται ότι υπήρξαν κατά περίπτωση δύο μηχανισμοί "καταστροφής" των πυροβόλων. Σε κάποιες περιπτώσεις απλώς αφαιρούνταν και απομακρύνονταν τα κλείστρα και ενδεχομένως, τα σκοπευτικά όργανα (αν δεν τα είχαν ήδη αφαιρέσει οι Οθωμανοί χειριστές τους), ενώ σε άλλες καταστρέφονταν οι κάνες με εκρηκτικά. Για τον μεγαλύτερο αριθμό πυροβόλων δε χρησιμοποιήθηκε η δεύτερη (και δραστική μέθοδος), με αποτέλεσμα τα πυροβόλα να παραμένουν αξιοποιήσιμα – εφ΄όσον κάποιος μπορούσε να κατασκευάσει τα κλείστρα, ή, ενδεχομένως, να τα βρει. Όπως και η ελληνική πλευρά κατόρθωσε να κατασκευάσει κλείστρα για τα οθωμανικά λάφυρα που η ίδια "κατάσχεσε" (τα γνωστά Σκόντα τριών κατηγοριών), η κεμαλική πλευρά κατόρθωσε να προμηθευτεί ή να κατασκευάσει έναν αριθμό κλείστρων για να ενεργοποιήσει αχρηστευμένα πυροβόλα. Επισημαίνεται εδώ ότι η οθωμανική αυτοκρατορία στις παραμονές του Α' ΠΠ είχε μια αναιμική αλλά όχι τελείως ασήμαντη πολεμική βιομηχανία με επίκεντρο το "Top Hane", τo τουρκικό κρατικό "οπλοστάσιο", απ΄όπου και το όνομα της ομώνυμης περιοχής στην Κωνσταντινούπολη. Αν και η βιομηχανία αυτή δεν είχε καμία σχέση με τις πολεμικές βιομηχανίες των προηγμένων χωρών, ήταν σε θέση να κατασκευάσει, κατόπιν αδείας, έναν μικρό σχετικά αριθμό πυροβόλων πριν και κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου, διαθέτοντας την αντίστοιχη υλικοτεχνική υποδομή καθώς και σχετική μηχανολογική και μεταλλουργική τεχνογνωσία. Ήδη από την αρχή της Μικρασιατικής Εκστρατείας, το μεγαλύτερο μέρος της υποδομής αυτής μεταφέρθηκε παράνομα και μυστικά στην Ανατολία, όπου διέφυγαν και πολλοί από τους τεχνικούς του εργοστασίου, πιθανότατα αρχικά στο Εσκί Σεχήρ και εν συνεχεία, μετά την κατάληψη του από τον Ελληνικό Στρατό, στην Άγκυρα. Η παράνομη φυγάδευση της βιομηχανικής υποδομής του Τοπ Χανέ από την κατεχόμενη Κωνσταντινούπολη στην Ανατολία υπήρξε μια από τις βασικές προτεραιότητες της παράνομης οργάνωσης "Καρακόλ" που δρούσε εν είδει "Υπηρεσίας Πληροφοριών" του κεμαλικού κράτους. 

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημανθεί ότι η φυγάδευση εξοπλισμού από τις κεμαλικές οργανώσεις έγινε, ειδικά μετά το 1920, με την συνεργασία των γαλλικών στρατιωτικών αρχών οι οποίες συστηματικά και σκόπιμα ήταν πλημμελείς στη φύλαξη του εξοπλισμού, προκειμένου να ευνοήσουν την κεμαλική πλευρά.

 

Καταστροφή οθωμανικών πυροβόλων από τους Βρετανούς στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης, τον Ιούνιο του 1920. Οι Γάλλοι δεν ήταν εξ ίσου "επιμελείς" στην καταστροφή του οθωμανικού οπλισμού - ούτε και στη φύλαξή του, άλλωστε.

 

Σύμφωνα με άρθρο του τούρκου συνταγματάρχου Κενάν, δημοσιευμένου στην τουρκική "Γενική Στρατιωτική Επιθεώρηση" του Σεπτεμβρίου 1934, από το 1919 μέχρι το 1922 μεταφέρθηκαν μυστικά από την Κωνσταντινούπολη στην ανατολική Μικρά Ασία:

Το υλικό αυτό πιθανότατα ήταν αρχικά μη λειτουργικό, και δεν είναι βέβαιο ότι τέθηκε στο σύνολό του σε υπηρεσία, ασφαλώς όμως σε μεγάλο βαθμό θα ενσωματώθηκε στο κεμαλικό πυροβολικό.

Σοβιετο-κεμαλική συνεργασία: Κεμάλ-Αράλωφ, 1921.

Ο τρίτος μηχανισμός ενίσχυσης του κεμαλικού πυροβολικού υπήρξε η παραχώρηση υλικού από τους Σοβιετικούς από τον Μάρτιο του 1921 και μετά. Πέραν των πολύ μεγάλων ποσοτήτων πυρομαχικών, σύμφωνα με όλες τις πηγές παραχωρήθηκαν προς την κεμαλική πλευρά 54 πυροβόλα. Παρ΄όλο που οι τύποι των πυροβόλων είναι άγνωστοι, μπορούν να γίνουν ορισμένες εικασίες σχετικά με το υλικό αυτό.

Με άλλα λόγια, η παράδοση οπλισμού στους κεμαλικούς αφορούσε πιθανότατα την επιστροφή ή προώθηση οπλισμού που οι σοβιετικοί δεν εκμεταλλεύονταν οι ίδιοι, μιας και όλος ο προαναφερόμενος εξοπλισμός είναι διαμετρημάτων που οι σοβιετικοί δε διαθέτουν οι ίδιοι.

 

Ο εξοπλισμός του Κεμαλικού Πυροβολικού

Εν συνεχεία παρατίθεται η εκτίμηση για την τελική εικόνα του κεμαλικού πυροβολικού, όπως αυτή διαμορφώθηκε κατά τον Αύγουστο του 1922, αμέσως προ της μεγάλης τουρκικής επιθέσεως στο Αφιόν Καραχισάρ.

Μεραρχιακό – Ελαφρύ Πυροβολικό

Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνεται το πυροβολικό που χρησιμοποίησε ο κεμαλικός στρατός στα συντάγματα πυροβολικού των μεραρχιών του. Σύμφωνα με όλες τις πηγές, το μεραρχιακό πυροβολικό αποτελούνταν από ορειβατικά και "πεδινά" πυροβόλα των 75 χλστ. Αυτά συγκροτούσαν ανά μεραρχία μία ή δύο ορειβατικές και μία ή δυο πεδινές μοίρες πυροβολικού που παρείχαν άμεση υποστήριξη στις μονάδες ελιγμού της μεραρχίας, ενώ ο μεγαλύτερος αριθμός μεραρχιών θα πρέπει να διέθετε τουλάχιστον μια πυροβολαρχία οβιδοβόλων των 105 χλστ.

Στον ρόλο του μεραρχιακού πυροβολικού χρησιμοποιήθηκαν τα ορειβατικά πυροβόλα Schneider-Δαγκλής των 75 χλστ., Skoda των 75 χλστ. και Erhardt των 75 χλστ., τα πεδινά πυροβόλα Krupp Υποδειγμάτων Μ-1903/1904/1911 καθώς και τα ελαφρά οβιδοβόλα Rheinmetall των 105 χλστ. και Skoda των 105 χλστ.. Είναι πιθανόν να χρησιμοποιήθηκε, σε περιορισμένη έκταση, και το ορειβατικό οβιδοβόλο Krupp των 105 χλστ., αφού υπάρχουν φωτογραφίες του εν χρήσει του σε μονάδες του κεμαλικού πυροβολικού κατά την περίοδη της Εκστρατείας ή αμέσως μετά από αυτήν, ενώ είναι γνωστό ότι κατά τη διάρκεια του Α' ΠΠ είχαν μεταβιβαστεί στους οθωμανούς δύο πυροβολαρχίες του τύπου.

Για τα Schneider-Δαγκλής των 75 χλστ. είχε γίνει μεγάλη παραγγελία του οθωμανικού στρατού το 1911, οπότε είναι προφανές ότι ακόμη και κατά το τέλος του Α' ΠΠ προφανώς υπήρχε μεγάλος αριθμός διαθέσιμος. Η χρήση του πυροβόλου τεκμαίρεται και από φωτογραφίες της Μικρασιατικής Εκστρατείας, που έχουν καταγράψει τόσο τα πυροβόλα εν δράσει όσο και τα πυροβόλα σε ελληνικά χέρια ως λάφυρα μετά από τις επιχειρήσεις του θέρους του '21. Δεδομένου ότι τα πυροβόλα βρίσκονταν σε έντονη χρήση ήδη από την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων και καθ΄όλον τον Α' ΠΠ (όπου ο οθωμανικός στρατός συμμετείχε πολύ εντατικά), το πιθανότερο είναι πως οι επιδόσεις τους και ιδίως οι βλητικές, θα πρέπει να ήταν σημαντικά υποβαθμισμένες.

Για τα Skoda των 75 χλστ., για τα οποία και γίνεται πολύς λόγος στις αναφορές του Ελληνικού Στρατού, είναι βέβαιον ότι υπηρέτησαν, αφού αυτό προκύπτει από φωτογραφίες τόσο πυροβόλων εν δράσει όσο και ελληνικών λαφύρων. Λόγω της νεώτερης σχεδίασης αλλά και της πιο πρόσφατης απόκτησής τους – διαρκούντος του Α' ΠΠ – είναι λογικό ότι τα πυροβόλα αυτά ήταν καλύτερα από τα υπόλοιπα ορειβατικά πυροβόλα της Εκστρατείας, ωστόσο λογικά οι αριθμοί τους θα πρέπει να ήταν περιορισμένοι, και ίσως η συμμετοχή τους στη σύνθεση του κεμαλικού πυροβολικού να ήταν πιο περιορισμένη απ΄ότι αφήνουν να εννοηθεί οι ελληνικές αναφορές σε αυτά.

Τα ορειβατικά πυροβόλα του μεραρχιακού πυροβολικού συμπληρώθηκαν και από αριθμό ελαφρών ορειβατικών πυροβόλων Έρχαρτ των 77 χλστ.. Το πυροβόλο αυτό είχε αποκτηθεί προπολεμικά σε πολύ μικρό αριθμό (τέσσερα αντίτυπα), πιθανότατα στο πλαίσιο των συγκριτικών δοκιμών του 1910, ενώ εν συνεχεία παραχωρήθηκε στον οθωμανικό στρατό από τους Γερμανούς κατά τον Α' ΠΠ. Κατά μια αναφορά η παραχώρηση αφορούσε δύο μερίδες των 28 και 18 αντιτύπων αντίστοιχα. Όμως, η αναφορά του Κενάν σε 54 Έρχαρτ που μεταφέρθηκαν λαθραία από την Πόλη στην Ανατολία, σε συνδυασμό με μεγάλο αριθμό οθωμανικών λαφύρων στην Παλαιστίνη το 1917, καθώς και 8 βεβαιωμένα ελληνικά λάφυρα (που τέθηκαν σε υπηρεσία) δείχνει σε παραχώρηση ακόμη μεγαλύτερου αριθμού.

Τα πεδινά Krupp των 75 χλστ. προέρχονταν από μεγάλη προπολεμική παραγγελία του οθωμανικού στρατού και, αν κρίνει κανείς από τη συχνότητά της εμφάνισής τους στις φωτογραφίες του κεμαλικού στρατού, θα πρέπει να παρέμειναν σε ευρύτατη χρήση κατά τη διάρκεια της Εκστρατείας. Υπάρχει το ενδεχόμενο να χρησιμοποιήθηκε και περιορισμένος αριθμός από το αντίστοιχο βασικό πυροβόλο του Γερμανικού Στρατού, το πεδινό πυροβόλο Υποδείγματος 96 - "νέου τύπου" (Feldkanone 96 - neuer Art) της Κρουπ που είχε παραχωρηθεί σε μικρές ποσότητες κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου σε περιορισμένους αριθμούς, αλλά αυτό δεν προκύπτει από κανένα στοιχείο και σε κάθε περίπτωση είναι πολύ μικρής σημασίας.

Η χρήση οβιδοβόλων των 10 εκ. από τις μεραρχιακές μοίρες πεδινού πυροβολικού – πέραν της χρήσης των Krupp Υποδειγμάτων Μ-1903/1904/1911 αποτελεί ερωτηματικό. Σημαντικές ενδείξεις για την ύπαρξη και τη χρήση αυτών των όπλων αποτελούν:

α) η επανερχόμενη αναφορά της ΔΙΣ σε πυροβόλα "Σκόντα των 105 χλστ." σε χρήση από τις κεμαλικές δυνάμεις,

β) η ύπαρξη σημαντικού αριθμού οβιδοβόλων των 10 εκ. στο οθωμανικό οπλοστάσιο κατά τον Α΄ΠΠ, που ανήκαν σε τρεις τύπους: Skoda Μ-16(Τ), Rheinmetall lFH 16 και Krupp lFH 98/09,

γ) η αναφορά από τον σχη Κενάν στη λαθραία φυγάδευση "48 οβιδοβόλων των 105" από την Κωνσταντινούπολη στην Ανατολία, μεταξύ 1919 και 1922 (πιθανότατα χωρίς κλείστρα, επανατακτικά ελατήρια και σκοπευτικά).

δ) η ύπαρξη μεγάλου αριθμού οβιδοβόλων των 105 στον τουρκικό στρατό μεταπολεμικά, και ενώ δεν είναι γνωστή καμία αγορά πυροβόλων του τύπου μετά τη Μικρασιατική Εκστρατεία.

Τα ανωτέρω στοιχεία αποτελούν ισχυρές ενδείξεις για τη χρήση  οβιδοβόλων των 10,5 εκ. από το κεμαλικό μεραρχιακό πυροβολικό, που ενισχύονται από την ύπαρξη κάποιων – ελάχιστων – φωτογραφιών. Ωστόσο, προκαλεί απορία η επίμονη αναφορά από το σύνολο σχεδόν των πηγών εκτός ΔΙΣ στη συγκρότηση του μεραρχιακού πυροβολικού από ορειβατικά (Δαγκλής, Σκόντα, Έρχαρτ) και πεδινά (Κρουπ) των 75 χλστ.  Κατά διάσπαρτες και όχι ασφαλείς πληροφορίες, τα Skoda των 105 ήταν σαράντα ενώ τα Ράινμέταλ των 105 ήταν 16.

Βαρύ Πυροβολικό

Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται τα πυροβόλα που χρησιμοποίησε ο κεμαλικός στρατός στα Συντάγματα Βαρέως Πυροβολικού των Σωμάτων Στρατού. Δεδομένου ότι τα πυροβόλα αυτά υπήρχαν ήδη στον οθωμανικό στρατό σε πολύ μικρότερους αριθμούς από τα προαναφερθέντα και σε πολλούς και διαφορετικούς τύπους, η εικόνα του κεμαλικού βαρέως πυροβολικού εμφανίζει πολυτυπία πολύ μεγαλύτερη από αυτήν του μεραρχιακού πυροβολικού.

Ως βάση της σύνθεσης του κεμαλικού βαρέως πυροβολικού θα ληφθούν οι πληροφορίες που παρέχει το άρθρο του τούρκου αντισυνταγματάρχου Ισμαήλ Χακκή "Ο Μικρασιατικός Πόλεμος από στρατηγικής και τακτικής απόψεως" που δημοσιεύθηκε στη Γενική Στρατιωτική Επιθεώρηση του τουρκικού στρατού τον Δεκέμβριο του 1932. Η περιγραφή αυτή αποτελεί την πηγή των πληροφοριών του Κανελλόπουλου στό βιβλίο "Η Μικρασιατική Εκστρατεία - Αύγουστος 1922" αλλά και της επίσημης ιστορίας της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, και είναι μάλλον η αναλυτικότερη αλλά και πιο αξιόπιστη διαθέσιμη περιγραφή. Η περιγραφή αυτή αποτυπώνεται στον παρακάτω πίνακα, που δίνει τη σύνθεση του τουρκικού βαρέως πυροβολικού κατά την επίθεση στο Αφιόν Καραχισάρ, τον Αύγουστο του 1922:

 

Τύπος

Μονάδα

Αριθμός

Σύνολο ανά Κατηγορία 

"Πυροβόλα" Σύντ. Βαρ. Πυροβ., IV Σ.Σ. 4 4
"Πυροβόλα των 120 χλστ." Σύντ. Βαρ. Πυροβ., I Σ.Σ. 3 3
"Οβιδοβόλα των 120 χλστ." Σύντ. Βαρ. Πυροβ., IV Σ.Σ. 8 8
"Βαρέα Πυροβόλα των 120 χλστ." Σύντ. Βαρ. Πυροβ., V Σ.Σ. (Ιππικού) 9 9
"Οβιδοβόλα των 150 χλστ." Σύντ. Βαρ. Πυροβ., IV Σ.Σ. 6 30
Σύντ. Βαρ. Πυροβ. I Σ.Σ. 12
Σύντ. Βαρ. Πυροβ., V Σ.Σ. (Ιππικού) 12
"Όλμοι των 150 χλστ." Σύντ. Βαρ. Πυροβ., I Σ.Σ. 4 4
"Ρωσικοί Όλμοι 150 χλστ." Σύντ. Βαρ. Πυροβ., V Σ.Σ. (Ιππικού) 4 4
   

Γενικό Σύνολο

62

 

Μία τόσο αναλυτική και λεπτομερής παράθεση της σύνθεσης του τουρκικού βαρέως πυροβολικού είναι πολύ σημαντική πληροφορία, και θα πρέπει να αποτελέσει τη βάση της οποιασδήποτε προσπάθειας ανάλυσης του τουρκικού πυροβολικού του '22.

Με βάση την παράθεση αυτή καθώς και το σύνολο των υπολοίπων γνωστών πληροφοριών, θα επιχειρηθεί να γίνει μια ταυτοποίηση των τύπων των πυροβόλων που χρησιμοποίησε ο τουρκικός στρατός. Στην ανάλυση αυτή γίνεται η υπόθεση εργασίας ότι ο Χακκή γνωρίζει με ακρίβεια τους τύπους των πυροβόλων των μονάδων και οι διαφοροποιήσεις που κάνει μεταξύ πυροβόλων, ακόμη κι όταν δεν είναι λεπτομερείς, είναι σκόπιμες επειδή έχει κατά νου συγκεκριμένους, διακριτούς τύπους.

Ειδικότερα:

i.Αναφέρονται πολύ χαρακτηριστικά για το ΣΒΠ του ΣΣ "πυροβόλα", χωρίς κανέναν άλλον χαρακτηρισμό (βαρέα, οβιδοβόλα κλπ) και χωρίς διαμέτρημα. Εκτός αν πρόκειται για περίεργη αβλεψία, είναι πάρα πολύ πιθανόν να αφορούν τον τύπο 10cm Kanone 1914 της Krupp και αυτό γιατί:

  1. Είναι ο μόνος τύπος πυροβόλου των Κεντρικών Δυνάμεων του Α' ΠΠ που ο επίσημος χαρακτηρισμός του δεν είναι ούτε ελαφρύ, ούτε βαρύ, ούτε οβιδοβόλο, ούτε οτιδήποτε άλλο – απλώς "πυροβόλο". Οι λόγοι είναι περίπλοκοι και δεν έχουν σημασία – πάντως ο επίσημος χαρακτηρισμός του είναι "πυροβόλο". Μάλιστα, η ονομασία αυτή δεν είναι εμπορική, αλλά επίσημη στρατιωτική – ο τύπος χρησιμοποιείται ευρέως από τους γερμανούς.

  2. Το πυροβόλο αυτό ήταν σε χρήση από τις κεμαλικές δυνάμεις. Τόσο στις φωτογραφίες των λαφύρων του ΕΣ πρωταγωνιστεί, όσο και σε φωτογραφία του Φεβρουαρίου του '22, με τους τούρκους στρατηγούς μπροστά του να ποζάρουν. 

  3. Για το διαμέτρημα 10 εκ. ή 105 χλστ. δεν υπάρχει καμία άλλη αναφορά – ενώ ξέρουμε ότι το διαμέτρημα ήταν σε χρήση εξ αιτίας των φωτογραφιών του 10cm Kanone 1914

  4. Το πυροβόλο είναι σαφώς βαρύ πυροβόλο, όχι μόνον λόγω του διαμετρήματος αλλά (σε αντιδιαστολή με το ελαφρύ οβιδοβόλο lFH 16 του ιδίου διαμετρήματος) εξ αιτίας του βάρους του, του βάρους των βλημάτων που βάλει και των συναφών χαρακτηριστικών του (πχ μέγεθος κλείστρου).

ii.Αναφέρονται "οβιδοβόλα των 120", "πυροβόλα των 120" και "βαρέα πυροβόλα των 120". ΑΝ οι αναφορές είναι ακριβείς και όχι εκ παραδρομής σύγχυση και διαφοροποίηση, τότε:

  1. Τα "οβιδοβόλα των 120" είναι, με σχετική βεβαιότητα, τα οβιδοβόλα (haubitzen) Krupp Υποδείγματος 1892. Υπήρχαν σε μεγάλους αριθμούς προπολεμικά (οι τούρκοι είχαν προμηθευτεί 72) και χρησιμοποιούνταν. Είναι χαρακτηριστικές οι φωτογραφίες με  "λάφυρα" από την Πάνορμο και στο Παλαιόκαστρο.

Σχετικά με τους δύο άλλους τύπους, τα πράγματα είναι ασαφή, και μόνον εικασίες μπορούν να γίνουν.

Δεν υπάρχει καμία καταγραφή αγοράς ή μεταβίβασης πυροβόλων των 120 από τις αρχές του 20ου αιώνα μέχρι τη λήξη του Α' ΠΠ, σε ένα χρονικό διάστημα, δηλαδή, που οι αγορές και οι μεταβιβάσεις είναι, γενικώς, καταγεγραμμένες λεπτομερώς. Αυτό αποτελεί ένδειξη ότι τα εν λόγω όπλα είναι παλαιότερα, δηλαδή είναι τύποι που είχαν κατασκευαστεί και αποκτηθεί κατά το τέλος του 19ου αιώνα – γεγονός πολύ πιθανόν, αφού είναι μια πρακτική που ίσχυσε για όλες τις δυνάμεις που ενεπλάκησαν στον Α' ΠΠ.

  1. Στον οθωμανικό στρατό υπήρχαν εν χρήσει μέχρι και τον Α' ΠΠ τοπομαχικά πυροβόλα Κρουπ των 120 χλστ. 25 διαμετρημάτων, Υποδείγματος 1873. Είναι πολύ πιθανόν τα "πυροβόλα των 120", ειδικά λόγω του μεγάλου αριθμού που είχε προμηθευτεί ο οθωμανικός στρατός κατά τα τέλη του 19ου αιώνα (120 αντίτυπα).
  2. Μία εικασία που μπορεί να γίνει για τα "βαρέα πυροβόλα των 120" είναι ότι πρόκειται για τα γερμανικής κατασκευής και βουλγαρικής προελεύσεως τοπομαχικά πυροβόλα Κρουπ των 120 χλστ., 30 διαμετρημάτων, Υποδείγματος 1895. Τα πυροβόλα αυτά ενδέχεται να προέρχονται από λάφυρα από την ανακατάληψη της Αδριανουπόλεως από τους Οθωμανούς κατά τον Β' Βαλκανικό Πόλεμο. Η πληροφορία που είναι βέβαιη είναι πως οι Οθωμανοί κατά τον Α' ΠΠ κατείχαν και χρησιμοποιούσαν (αγνώστου αριθμού) τοπομαχικά Κρουπ των 120 χλστ., 30 διαμετρημάτων που τα αποκαλούσαν "βουλγαρικά", γεγονός που ενισχύει την προηγούμενη υπόθεση. Επισημαίνεται ότι ο οθωμανικός στρατός ουδέποτε είχε προμηθευτεί ο ίδιος πυροβόλα του τύπου αυτού.

Τονίζεται ότι με εξαίρεση τον έναν τύπο, δηλαδή το "οβιδοβόλο των 120 χλστ.", τα σχετικά με τους υπολοίπους δύο τύπους πυροβόλων των 120 αποτελούν εικασίες που μπορεί κάλλιστα να διαψευστούν από νέα στοιχεία.

iii.Αναφέρονται συνολικά 30 οβιδοβόλα των 150 χλστ., κατανεμημένα σε 12, 12 και 6. Είναι βέβαιο ότι τα οβιδοβόλα αυτά ανήκουν σε διαφορετικούς τύπους. Από φωτογραφίες προκύπτει με βεβαιότητα ότι δύο από τους χρησιμοποιούμενους τύπους είναι το sFH13 και sFH93. Από τη συχνότητα των φωτογραφιών αλλά και το πλήθος των όπλων που υπήρχαν προηγουμένως, εκτιμάται ότι ο πολυπληθέστερος τύπος ήταν το 13. Είναι πιθανόν ο αριθμός αυτός να συμπληρώνονταν από οβιδοβόλα Skoda των 15 εκ., για τα οποία γίνονται αρκετές αναφορές από τον Σπυρίδωνος στο βιβλίο "Η Μικρασιατική Εκστρατεία όπως την Είδα".

iv.Η αναφορά σε "όλμους", είτε "απλούς" είτε "ρωσικούς", αποτελεί ένα ενδιαφέρον αίνιγμα, το οποίο δε μπορεί να λυθεί τελεσίδικα. Μπορούν όμως να γίνουν ορισμένες εικασίες.

Κατ΄αρχάς, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί το εξής θέμα ορολογίας της εποχής. Ο όρος "όλμος" για την περίοδο εκείνη είναι παραπειστικός, υπό την έννοια ότι στα αγγλικά (και σε ότι μας αφορά, στα ελληνικά) αποδίδονται με τον όρο αυτόν δύο διαφορετικές κατηγορίες όπλων, για τα οποία οι Κεντρικές Δυνάμεις χρησιμοποιούσαν διαφορετικούς όρους. Έτσι, υπήρχαν ελαφρείς εμπροσθογεμείς σωλήνες (μικρού βεληνεκούς, σπανίως πάνω από 1.000 μ.) που χρησιμοποιούνταν από το πεζικό (και μάλιστα συνήθως εντός των χαρακωμάτων) που οι άγγλοι ονόμαζαν "όλμους" (mortar) ενώ οι Κεντρικές Δυνάμεις ονόμαζαν "Minenwerfer". Υπήρχε όμως σε χρήση και μια άλλη κατηγορία όπλων, που ήταν ειδική μορφή πυροβόλων και τα οποία οι άγγλοι ονόμαζαν "βαρείς όλμους" (Heavy mortar) και τα οποία οι Κεντρικές Δυνάμεις ονόμαζαν (απλώς) "όλμους" (Moerser). Το χαρακτηριστικό των πυροβόλων αυτών, εκτός από τη μεγάλη ανύψωση ήταν η μικρότερη (συγκριτικά με τα άλλα πυροβόλα) αρχική ταχύτητα βλήματος και εσωτερικές πιέσεις στη θαλάμη και την κάνη. Ο λόγος ήταν ότι αυτή  η μικρότερη πίεση επέτρεπε τη βολή βλημάτων με πιο λεπτά τοιχώματα και περισσότερη εκρηκτική γόμωση, που ήταν απαραίτητη για τη διάρρηξη προετοιμασμένων θέσεων. Στον "όλμο" το βεληνεκές δεν ήταν το θέμα – το θέμα ήταν η ρηκτική ικανότητα.

Με βάση τη διάκριση αυτή, και αποκλείοντας τους "ελαφρείς" όλμους των κεντρικών δυνάμεων (που στερούνται νοήματος σε Σύνταγμα Βαρέως Πυροβολικού), απομένουν ως υποψήφιοι μόνον "βαρείς" όλμοι (Moerser). Η εκτενής έρευνα των τύπων όπλων της περιόδου οδηγεί στο ότι το μοναδικό όπλο αυτού του τύπου, δηλαδή ο μοναδικός (βαρύς) όλμος διαμετρήματος 15 εκ. που είχε προμηθευτεί ο Οθωμανικός στρατός κατά τα τέλη του 19ου αιώνα ήταν ένας από τους πρώτους όλμους που αναπτύχθηκαν στη Γερμανία και σημείωσε μεγάλη εξαγωγική επιτυχία. Πρόκειται για τον όλμο Κρουπ των 15 εκ. και 6,4 διαμετρημάτων (L/6,4), Υποδείγματος 1881, εκ των οποίων οι Οθωμανοί προμηθεύτηκαν είκοσι αντίτυπα το 1885. Καμία άλλη αναφορά σε απόκτηση ή μεταβίβαση όλμου στον οθωμανικό στρατό δεν αναφέρεται.

Μια υπόθεση για τον τύπο των μυστηριωδών "ρωσικών όλμων των 150 χλστ." αποτελεί ο γερμανικής σχεδίασης (της εταιρείας) Κρούπ αλλά ρωσικής κατασκευής (της βιομηχανίας Ομπούκωφ) βαρύς όλμος "Κρουπ" των 6 ιντσών (152,4 χλστ.), Υποδείγματος 1886. Ο χαρακτηρισμός Κρουπ τίθεται εντός εισαγωγικών γιατί ο όλμος σχεδιάστηκε από την εταιρεία Κρουπ αλλά κατασκευάστηκε στη Ρωσία από την εταιρεία Ομπούκωφ. Ο όλμος ήταν σχετικά παρωχημένος κατά τον Α' ΠΠ, αλλά εν ευρεία χρήσει από τις ρωσικές δυνάμεις στον Καύκασο και πάντως όχι πιο απηρχαιωμένος από το υπόλοιπο υλικό που χρησιμοποίησε για το βαρύ του πυροβολικό ο κεμαλικός στρατός κατά τη μάχη του Αφιόν Καραχισάρ. Επίσης, ήταν χαρακτηριστικά "ρωσικός", τόσο ως προς την προέλευση όσο και ως προς το διαμέτρημα. Το διαμέτρημα των 6 ιντσών ήταν χαρακτηριστικά ρωσικό διαμέτρημα και τελείως ξένο προς τα υπόλοιπα "γερμανικά" διαμετρήματα που χρησιμοποιούσε ο οθωμανικός και κεμαλικός στρατός, είναι συνεπώς ένας πιθανός λόγος να αναφέρεται ως "ρωσικός" στις αναφορές. Έναντι τεσσάρων αναφερομένων όπλων του τύπου κατά την επίθεση στο Αφιόν Καραχισάρ (Σύνταγμα Βαρέως Πυροβολικού του V Σ.Σ.), στην Τουρκία εκτίθενται σήμερα τουλάχιστον τρία όπλα του τύπου – ένα στο πολεμικό μουσείο της Κωνσταντινουπόλεως και δύο στο "πολεμικό μουσείο" (υπαίθρια έκθεση πυροβόλων) του φρουρίου Τσιμενλίκ στα Δαρδανέλλια. Η παροχή μεγάλων ποσοτήτων πυρομαχικών από τους σοβιετικούς σημαίνει ότι τα πυρομαχικά δε θα ήταν πρόβλημα για ένα τέτοιο όπλο. Το μικρό βάρος του όπλου (459 χλγρ.) και η καλή του ευκινησία θα μπορούσε να εξηγεί την απόδοσή του στο Σ.Β. Πυροβολικού του Σ.Σ. Ιππικού (V Σ.Σ.)

Συμπέρασμα

Η ανωτέρω ανάλυση οδηγεί σε μια περαιτέρω διευκρίνιση του εξοπλισμού πυροβολικού των κεμαλικών δυνάμεων, ένα βασικό στοιχείο για την αποτίμηση της κεμαλικής στρατιωτικής ισχύος. Φυσικά, η εικόνα παραμένει συγκεχυμένη, και πολλά από τα συμπεράσματα αποτελούν απλές συναγωγές, άλλες περισσότερο ασφαλείς και άλλες λιγότερο. Η πλήρης διευκρίνιση του ζητήματος είναι δύσκολη και ρεαλιστικά μπορεί να γίνει μόνον από την τουρκική ιστοριογραφία, που μέχρι στιγμής δε φαίνεται να έχει δημιουργήσει σαφή εικόνα για το θέμα.

Παρά την ασάφεια και την αβεβαιότητα που εξακολουθεί να ισχύει σχετικά με το θέμα, η ανωτέρω ανάλυση καταδεικνύει ένα σημαντικό στοιχείο για την αποτίμηση των πολεμικών επιχειρήσεων και της κεμαλικής στρατιωτικής ισχύος, ιδίως κατά την τελευταία μάχη του Αυγούστου του 1922, που φαίνεται να είναι σε αντίθεση με μια εδραιωμένη πεποίθηση της ελληνικής στρατιωτικής ιστοριογραφίας.

Συγκεκριμένα, η ανωτέρω ανάλυση, στο βαθμό που ισχύει, δείχνει ότι υπερτονίζεται η πεποίθηση πως το κεμαλικό πυροβολικό, και ιδιαίτερα το κεμαλικό βαρύ πυροβολικό, ήταν ποιοτικά ανώτερο του ελληνικού αντιστοίχου. Έτσι, από το σύνολο των 62 βαρέων πυροβόλων των κεμαλικών, μόνον τα τέσσερα (4) πυροβόλα των 10 εκ. μαζί με ένα μέρος των τριάντα (30) οβιδοβόλων των 15 εκ. ήταν σύγχρονα (χωρίς να μπορεί να εκτιμηθεί με ακρίβεια πόσα – θα μπορούσαν να είναι 24 ή και μόνον 6). Δηλαδή, από το σύνολο των τουρκικών βαρέων πυροβόλων, μόνον τα μισά ήταν σύγχρονα, και ενδεχομένως πολύ λιγότερα από τα μισά. Επιπλέον αυτών, οι κεμαλικοί επιστράτευσαν έναν σημαντικό αριθμό από πεπαλαιωμένα ή και πολύ πεπαλαιωμένα (και προφανώς εξαιρετικά καταπονημένα) βαρέα πυροβόλα, προκειμένου να συμπληρώσουν μεγάλο αριθμό, γνωρίζοντας ότι από στρατηγικής απόψεως είχαν την πρωτοβουλία των κινήσεων και θα είχαν την ευκαιρία να τα χρησιμοποιήσουν σε μία και μόνη μάχη διασπάσεως, και στην περιοχή της επιλογής τους, χωρίς ιδιαίτερη αντίδραση. 

Σε αντίθεση με την κεμαλική πλευρά, η ελληνική, έχοντας ένα όχι πολύ διαφορετικό μείγμα εξοπλισμού βαρέως πυροβολικού αποτελούμενο κατά ένα μέρος από σύγχρονα πυροβόλα Skoda των 10 εκ. και 15 εκ. (αν και τα Skoda των 10 δεν προσμετρήθηκαν στο κεμαλικό βαρύ αλλά στο μεραρχιακό πυροβολικό) καθώς και ένα σύνολο από παλαιότερα τοπομαχικά, δεν κατόρθωσε να χρησιμοποιήσει τον διαθέσιμο εξοπλισμό της κατά αντίστοιχα επιδέξιο τρόπο, ερχόμενη σε δυσμενή θέση και δημιουργώντας της εκ των υστέρων εντύπωση της τουρκικής εξοπλιστικής υπεροχής. Ως γνωστόν, κατά τη μάχη του Αφιόν Καραχισάρ, τα πλέον σύγχρονα και αποτελεσματικά ελληνικά βαρέα πυροβόλα, τα 12 Skoda των 15 εκ, Υποδείγματος 1914 βρίσκονταν στη… Θράκη. Η διαφορά, και πάλι, οφειλόταν στο δόγμα και τους ανθρώπους – όχι στα μηχανήματα.  

Ακολουθεί πίνακας με την παρουσίαση των τύπων του κεμαλικού πυροβολικού.

 

Πυροβόλο

 

Κατηγορία

Τύπος

Παρατηρήσεις

Ορειβατικό Πυροβόλο Σνάιντερ 75 χλστ., Υπόδειγμα 1911

(Schneider-Danglis Canon de 75mm Montagne, Modele 1911) 

 Ελαφρύ Ορειβατικό

Βασικός τύπος

Ορειβατικό Πυροβόλο Σκόντα 75 χλστ., Υπόδειγμα 1915

(Skoda 7,5 cm Gebirgskanone M. 15)

Ελαφρύ Ορειβατικό

Βασικός τύπος

Ορειβατικό Πυροβόλο Έρχαρτ 77 χλστ., Υπόδειγμα 1910/1914/1915

(Erhardt 7,7 cm Gebirgskanone, Model 1910/1914/1915)

Ελαφρύ Ορειβατικό Βασικός τύπος

Πεδινό Πυροβόλο Κρουπ 75 χλστ., Υπόδειγμα 1903/1910/1911

(Krupp 7,5 cm Feldkanone M. 03/10/11)

Ελαφρύ Πεδινό

Βασικός τύπος

Ορειβατικό Οβιδοβόλο Κρουπ 105 χλστ., Υπόδειγμα 1915

(Krupp 10 cm Gebirgshaubitze M. 15)

Ελαφρύ Ορειβατικό Δευτερεύων τύπος

Ορειβατικό Οβιδοβόλο Σκόντα 105 χλστ., Υπόδειγμα 1916(T)

Μέσο Ορειβατικό Βασικός τύπος

Ελαφρύ Πεδινό Οβιδοβόλο Ράινμέταλ 105 χλστ., Υπόδειγμα 1916

(Rheinmetall 10 cm leichtes Feldhaubitze Μ. 16 )

Μέσο Πεδινό Βασικός τύπος

Πυροβόλο Κρουπ 105 χλστ., Υπόδειγμα 1914

(Krupp 10 cm Κanone M. 14)

Βαρύ Πεδινό Δευτερεύων τύπος

Πεδινό Οβιδοβόλο Κρουπ 120 χλστ., Υπόδειγμα 1892

(Krupp 12 cm Feldhaubitze M. 92)

Βαρύ Πεδινό Βασικός τύπος

Τοπομαχικό Πυροβόλο Κροουπ 120 χλστ., Υπόδειγμα 1873

(Krupp 12 cm Belagerungskanone M.73) 

Βαρύ Τοπομαχικό Δευτερεύων τύπος

Τοπομαχικό Πυροβόλο Κροουπ 120 χλστ., Υπόδειγμα 1892

(Krupp 12 cm Belagerungskanone M.92

Βαρύ Τοπομαχικό Βασικός τύπος

Βαρύ Πεδινό Οβιδοβόλο Κρουπ 150 χλστ., Υπόδειγμα 1893

(Krupp 15 cm schwere Feldhaubitze M. 93)

Βαρύ Πεδινό Δευτερεύων τύπος

Βαρύ Πεδινό Οβιδοβόλο Κρουπ 150 χλστ., Υπόδειγμα 1913

(Krupp 15 cm schwere Feldhaubitze M. 13)

Βαρύ Πεδινό Βασικός τύπος

Βαρύ Πεδινό Οβιδοβόλο Σκόντα 150 χλστ., Υπόδειγμα 1914/16

(Skoda 15 cm schwere Feldhaubitze M. 14/16)

Βαρύ Πεδινό Δευτερεύων τύπος

Τοπομαχικός Όλμος Krupp 150 χλστ., Υπόδειγμα 1879

(15 cm Belagerungsmörser M. 79)

Βαρύ Όλμος Δευτερεύων τύπος

Όλμος Κρουπ "ρωσικός" 6 ιντσών, Υπόδειγμα 1886

("Russischer" Krupp 6'' zölliger Feldmörser M. 86)

Βαρύ Όλμος Δευτερεύων τύπος

 

* Στην υποενότητα του Κεμαλικού Πυροβολικού, και ιδιαίτερα στον εντοπισμό και την ταυτοποίηση των λιγότερο γνωστών τύπων, ιδιαίτερα πολύτιμη στάθηκε η αρρωγή του φίλου Αχέροντα. Η οπλογνωσία του και η παρατηρητικότητά του είναι ανυπέρβλητες. Τον ευχαριστώ και από εδώ για την σημαντικότατη βοήθειά του.

 

Σημείωση: Σχετικά με τις διαδικτυακές πηγές που χρησιμοποιήθηκαν ευρύτατα στην παρούσα υποενότητα, υπάρχει ειδική αναφορά στην υποενότητα "Ενδιαφέροντες Σύνδεσμοι" του ιστοχώρου.

Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να οφείλεται σε δύο ιστοχώρους, που με το πλούσιο περιεχόμενό τους αποτέλεσαν τις βασικότερες πηγές άντλησης πληροφοριών σχετικά με τους αναφερόμενους τύπους. Πρόκειται για τους ιστόχωρους:

​και

​προς τους οποίους εκφράζονται εκφράζονται θερμές ευχαριστίες.